Jezydzi między ludobójstwem a rewolucją

Jezydzi. Tajemnicza grupa etniczno-religijna wywodząca się z Iraku, która prawie cztery lata temu stała się celem ludobójstwa Daesh (obraźliwa nazwa Państwa Islamskiego vel ISIS powszechnie stosowana na Bliskim Wschodzie). Co o nich wiemy? Jak przebiegał atak? Jak wygląda ich sytuacja obecnie?

Jezydzi, czasem zapisywani w Polsce jako Jazydzi to wciąż ludzie o których stosunkowo mało wiadomo.  Wyznają religię znaną jako jezydyzm, ale niekoniecznie są tylko mniejszością religijną. Wielu członków ich społeczności samookreśla się jako Jezydzi także w sensie etnicznym (dlatego zdecydowałem się tutaj na pisanie „Jezydzi” z dużej litery). Jako ciekawostkę można podać, że w Gruzji, gdzie żyje jezydzka diaspora (pozostałe ośrodki emigracyjne to min Armenia i Niemcy), podczas spisu powszechnego w 2014 roku, 12,2 tys. osób zadeklarowało jezydzką narodowość, ale już tylko 8,6 tys. jezydyzm jako wyznawaną religię.[1] Oczywiście daleki jestem do przekładania sytuacji społeczności emigracyjnej, żyjącej od kilku pokoleń w innych warunkach na realia Bliskiego Wschodu. Podaję ten przykład tylko dla zobrazowania niejednoznaczności zagadnienia.

fest-jez-efrin-16-lut-2017.jpg
Festiwal kultury jezydzkiej w Efrin, Rożawa.16 luty 2017 r.

Alternatywne podejście uznaje Jezydów za Kurdów. Faktem jest, że ich kolebka leży na pograniczu kurdyjsko-arabskim, a oni sami używają języka kurdyjskiego. Co ciekawe jest to dialekt kurmandżi (kurmanji) używany głównie w Bakur (północny, „turecki” Kurdystan) i Rożawie ( Rojava, zachodni, „syryjski”), a nie sorani dominujący w Basur, czyli południowym, „irackim” Kurdystanie), gdzie mieści się kolebka i święte miejsca jezydyzmu, oraz gdzie zamieszkuje większość Jezydów.

Religia Jezydów była przez wieki przekazywana ustnie, przy czym jej szczegółowa znajomość pozostawała w obrębie kast pirów i szejchów (społeczność jezydzka jest podzielona na kasty, aczkolwiek podział ten określa sie mianem „poziomego”, odmiennie niż w przypadku hierarchicznych kast np. indyjskich.). Powoduje to, że krąży wiele sprzecznych teorii na temat ich wierzeń. Sąsiedzi Jezydów często zarzucali im… szatanizm. Miało się to wiązać z przypisywaniem w ich religii kluczowej roli jednemu z aniołów, zwanemu Tawusi Melek (czasem można spotkać sie z odwrotnym zapisem – Melek Tawus) –  Anioł Paw. Wg popularnej interpretacji anioł ten miał zbuntować się przeciw woli boga i zostać przezeń zesłanym do piekieł. Brzmi znajomo? Dodajmy, że przyczyną tego buntu miał być boski nakaz pokłonienia się człowiekowi i że ta sama przyczyna buntu występuje w islamie. Tawusi Melek inaczej jednak niż chrześcijański i islamski Szatan miał żałować swego czynu, ugasić ogień piekielny swymi łzami, zyskać przebaczenie i rolę „zarządcy” świata. Niezrozumienie tego odkupienia miałoby być przyczyną uznawania Jezydów za wyznawców Szatana.

Tyle tylko, że prawdopodobnie historia rzekomego buntu nie jest elementem jezydyzmu. W 16 numerze czasopisma Fritillaria Kurdica publikowanego przez Instytut Orientalistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego znajduje się rozmowa z Dimitrijem Pirbarim, religijnym liderem jezydzkiej diaspory w Gruzji. Zapytany przez przeprowadzającego rozmowę Artura Rodziewicza o konflikt Tawusi Meleka z bogiem odpowiada: „Czegoś takiego nie ma w jezydzkich kełlach. Nie ma tego w jezydzkiej tradycji. To domysły tych, którzy nie życzą dobrze Jezydom, domysły, które niestety rozwinęły się i rozpowszechniły pośród różnych narodów.”[2] Potwierdza to także Rodziewicz, prawdopodobnie najlepszy w Polsce znawca tematyki jezydzkiej.

Profughi-siriani_in-fuga
Jezydzi uciekają przed Daesh.

Ojczyzną Jezydów jest Szengal/Sindżar. Nazwa tego rejonu bywa wymawiana i zapisywana na kilka sposobów, co wynika z różnych języków okolicznej ludności, oraz różnych form zapisu i transliteracji. Sengal, Shengal, Shingal, Sinjar. W Polsce najczęściej można spotkać zapis nazwy arabskiej Sindżar (Sinjar). Tak też podaje ją Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej przy Głównym Geodecie Kraju.[3] Ja jednak wolę stosować formę używaną przez mieszkańców.

Są to tereny u podnóża pasma gór Szengal, uważanego przez Jezydów za święte, obejmujące między innymi miasto, także o nazwie Szengal. Miasto to jest siedzibą powstałego w 1934 roku Dystryktu Sindżar (tym razem piszę tak, bo to oficjalna nazwa w oficjalnym języku). Dystrykt ten z kolei należy obecnie do Gubernatorstwa (Prowincji) Niniwy. Nie jest więc częścią Kurdyjskiego Regionu Autonomicznego. Stanowi natomiast jedno z tzw. terytoriów spornych pomiędzy rządem irackim, a kurdyjskim rządem regionalnym (KRG – Kurdistan Regional Government, w sorani: Hikûmetî Herêmî Kurdistan).

Sami Jezydzi są w tym sporze raczej przedmiotem niż podmiotem. Wspomniane już identyfikowanie ich na poziomie etnicznym z Kurdami jest używane jako argument na rzecz „kurdyjskości” tych terenów. Początkowo Jezydzi wiązali nawet z autonomią kurdyjską nadzieję na polepszenie swego położenia, ale z czasem i rosnącymi wpływami rządzącej  w regionie KDP (Partiya Demokrat a Kurdistanê – Demokratyczna Partia Kurdystanu, najczęściej używany skrót KDP pochodzi z tłumaczenia na angielski: Kurdistan Democratic Party), nastawienie do kurdyjskiego rządu regionalnego zmieniło się.

1202syrianrefugees01.jpg

Tu mała dygresja. Kurdowie często postrzegani są na zachodzie jako monolit. Tymczasem występuje u nich szereg podziałów bazujących zarówno na ideach politycznych, jak i, w niektórych regionach, na tradycyjnych związkach klanowych. Główną siłę w Basur stanowi właśnie KDP będąca reprezentacją klanu Barzanich. Jej lider Masoud Barzani jest prezydentem rządu regionalnego. Przy czym trzeba zwrócić uwagę, że jego prezydencka kadencja dawno dobiegła końca. Także termin jej wydłużenia z przyczyn wojennych przez parlament dawno minął. Mimo to Masoud pozostawał na stanowisku i dopiero po niedawnych wydarzeniach związanych z utratą terytoriów spornych na rzecz władz centralnych po referendum ogłosił, że nie zamierza ubiegać się o kolejne przedłużenie kadencji.  Wiceprezydentem i premierem jest jego bratanek (i jednocześnie zięć) Nechirvan Barzani, którego ojciec był przyrodnim bratem Masouda. Syn Masouda, Masroud stoi na czele Rady Bezpieczeństwa, drugi – Manrour, dowodzi siłami specjalnymi.

Drugą pod względem znaczenia jest partia PUK (Yekêtiy Niştîmaniy Kurdistan – Patriotyczna Unia Kurdystanu, ang.  Patriotic Union of Kurdistan) powiązana z klanem Talabanich. Funkcjonuje więcej ugrupowań, min Ruch Gorran będący największą siłą opozycyjną, czy ugrupowania islamistyczne, jednak to te dwa sprawują władzę i posiadają własne siły zbrojne – Peszmergę.

Co6l25CWEAE2M-t

W sorani Pêşmerge oznacza „tego, który staje naprzeciw śmierci” i jest tradycyjnym określeniem kurdyjskich bojowników na terenach, na których ten dialekt jest w użyciu. W Basur Peszmerga jest oficjalną siłą zbrojną autonomii (i jako taka częścią armii irackiej). W teorii jest jedna, w praktyce Peszmergowie są związani albo z KDP, albo z PUK. Kiedy wiosną 2014 roku armia iracka opuściła Szengal wkroczyła tu Peszmerga KDP. Peszmergowie zapowiedzieli, że obronią Jezydów, przy okazji konfiskując im broń, którą wcześniej porzuciły wycofujące się oddziały rządu centralnego. Siły Peszmergi w Szengal i najbliższej okolicy liczyły 18 000 żołnierzy.[4] Nie obronili. Kiedy 3 sierpnia 2014 roku Daesh najechało Szengal, Peszmerga KDP wycofała się bez walki.[5]

Jezydzi z racji swej obcości i skrytości wielokrotnie byli ofiarami prześladowań. Liczą je. To najnowsze jest 73 w ich historii.[6]

W 2014 roku dystrykt Sindżar zamieszkiwało wg. szacunków rządowych 308 315 osób, głównie Jezydów.[7] W rzeczywistości mieszkańców mogło być więcej, ONZ ocenia liczbę uchodźców na 360 tysięcy.[8] Dane jezydzkie mówią o 340 000 z Szengal i 60 000 z innych regionów.[9] Około 12 tysiącom nie udało się uciec.[10] Miedzy sześć i pół a siedem tysięcy zostało schwytanych. Pozostali zostali zamordowani, lub zmarli z wycieńczenia podczas ucieczki. Dane, które podałem są szacunkowe, cały czas odkrywane są kolejne masowe groby. Część schwytanych udało sie odzyskać, ale ocenia się, że nadal (marzec 2018) ponad 3 tysiące Jezydów, głównie kobiet pozostaje w niewoli.[11]

Runak
14-letnia Runak Bapir Gherib osłaniającą rodzinę (matkę i siostrę – na drugim planie) podczas ucieczki przed Daesh. Zdjęcie wykonano 12 sierpnia 2014 roku.

Odzyskać, czyli albo odbić,[12] albo udało im się uciec, albo rodzinom udało się wykupić przez podstawionych ludzi (sprzedaż poza Daesh jest zabroniona) z rąk „właścicieli”. Za ciężkie pieniądze. Mirza Dinnayi, organizujący pomoc dla Jezydów podaje przykład takiego wykupu w 2016 roku. Brat na wykup siostry zapożyczył się w całym obozie uchodźców. Zapłacił 22 tysiące dolarów, 12 dla terrorysty Daesh, 3  dla „słupa” i 7 dla przemytnika za przerzucenie jej.[13]

Kobiety, w tym małe dziewczynki były ofiarami wielokrotnych gwałtów. „Następnego dnia znów usłyszymy że mamy nową pacjentkę wykupioną z niewoli u ISIS, albo 9 letnią dziewczynkę, gwałconą tak brutalnie, że trzeba jej pomóc w chodzeniu.” – Pisze Michalina Kupper, która pracowała jako wolontariuszka w obozie jezydzkich uchodźców.[14]

DW5dNt0XcAAVuyL
Miasto Shengal. Stan obecny.

Nie będę tu rozpisywał się nad tym co robiło Daesh. Seth Frantzman, izraelski publicysta uważa, że epatowanie okrucieństwem oprawców może dehumanizować ofiary. „Czy zbliżamy się do ofiar, słysząc niekończące się historie o gwałtach?”  pyta i odpowiada: „Ale co, jeśli nie? Co, jeśli opowiadanie historii o gwałcie nie czyni ofiary bardziej podobną do nas, ale za każdym razem mówimy o czymś, co tak naprawdę nas dystansuje, ponieważ wiemy, że to nie może przydarzyć się nam. Jest coś podstępnego jeśli chodzi o określenie jezydzkie niewolnice seksualne, jak gdyby niewolnictwo i seks były jedynymi skojarzeniami z Jezydami”. Coś w tym jest, a pogoń za sensacyjnymi szczegółami zaciera obraz całości. „Jeden z magazynów zapytał mnie, czy mógłbym znaleźć ofiary gwałtu  ISIS, które stały się snajperami i walczyły. Niestety nie mogłem znaleźć jednostki snajperów-ofiary gwałtu, więc inni dziennikarze znaleźli taką fikcyjną jednostkę[15] i stworzyli historię. Z jakiegoś powodu, kiedy powstał film dokumentalny o amerykańskich żołnierkach zgwałconych w armii amerykańskiej pod tytułem Niewidzialna Wojna, dziennikarze nie wymagali, aby kobiety stały się snajperami i ścigały swoich gwałcicieli, aby ich przeżycia były warte opublikowania. Być może dlatego, że kobiety w USA, takie jak my, są humanizowane, podczas gdy cierpienie kobiety z Iraku, jakoś bardziej łatwiej zlekceważyć i potrzebujemy opowieści o jedzeniu dzieci lub snajperach ofiarach gwałtu”.[16] Jeżeli jednak interesują Was te historie, znajdziecie ich wiele w necie, a na dniach ma ukazać się książka Nadii Murad „Ostatnia dziewczyna. O mojej niewoli i walce z Państwem Islamskim”.[17] Nadia, była niewolnica Daesh, Ambasador Dobrej Woli ONZ, nominowana do Nagrody Nobla jest główną rzeczniczką sprawy Jezydów na forum międzynarodowym.

majo2
Bracia Amjad iAsa’ad Elias Ma’ajo mieli 11 i 12 lat, kiedy wpadli w ręce Daesh. Po dwóch i pół roku prania mózgów zostali wysłani w ataku samobójczym.

Oprócz kobiet i dziewczynek porywano też chłopców, którzy często trafiali na szkolenia militarne, gdzie prano im mózgi i planowano wykorzystać jako samobójców.[18] I niektórych wykorzystano. Np. na początku 2017 roku Daesh opublikowało wideo z samobójczego ataku w wykonaniu dwóch z nich.[19] Innym udało się uciec.[20] Ci z nich, których udało się odzyskać pilnie potrzebują terapii. Wg. Jana Kizilhana, kurdyjsko-niemieckiego psychologa, żeby mieć szansę na normalne życie – co najmniej dwuletniej.[21]

Nie trzeba chyba wspominać, że terapii potrzebują kobiety – uwolnione niewolnice seksualne. I otrzymują jej zbyt mało. Wspomniany Mirza Dinnayi zorganizował w Niemczech terapię dla ponad tysiąca osób. Główny ciężar pomocy wziął na siebie land  Badenia-Wirtembergia, który przyjął tysiąc ofiar, setka kolejnych trafiła do Dolnej Saksonii i Szlezwiku-Holsztynu.[22] Program zaczął sie w 2015 roku i trwał dwa lata. W 2017 roku pojawiła się informacja o niemieckiej pomocy dla kolejnych pięciuset osób.[23] Fundacja Jîyan na rzecz Praw Człowieka otworzyła w listopadzie 2015 roku klinikę w „irackim” Kurdystanie, która zajmuje się 80 osobami. Fundacja AMAR chce otworzyć 10 ośrodków terapeutycznych.[24]

Większość potrzebujących pozostaje jednak bez pomocy, lub z minimalną. Instytut Psychoterapii i Psychotraumatologii na Uniwersytecie Dohuk we współpracy z niemieckim Uniwersytetem w Tybindze rozpoczął programie szkolenia terapeutów na miejscu. Tyle tylko, że cykl szkoleniowy terapeuty ma trwać 3 lata.[25] A tych ran czas nie goi. Wręcz przeciwnie. Im dłużej ofiary niewolnictwa pozostają bez pomocy, tym bardziej ich stan się pogarsza. Wielu spośród terapeutów pracujących z Jezydkami, które były niewolnicami Daesh twierdzi, że nigdy wcześniej nie spotkali się z takim poziomem traumy.

chrzest
Obrządek powtórnego chrztu uwolnionych niewolników.

Jezydyzm jest religią zamkniętą. Nie można się stać Jezydą, trzeba się nim urodzić. I to z obojga jezydzkich rodziców. Związek z niejezydą oznacza wykluczenie ze wspólnoty. Podobnie było w przypadku przymusowej zmiany wyznania. Powrót jeńców, czasami z dziećmi spłodzonymi przez terrorystów Daesh wymógł zmianę podejścia. Baba Szejk, duchowy przywódca Jezydów, wraz z radą duchownych orzekli, że byli jeńcy przejdą ponowny chrzest w świętym miejscu Jezydów Lalisz (Lalish). To też był akt o znaczeniu terapeutycznym.[26]

Kiedy Daesh, wspierane zresztą przez cześć arabskich sąsiadów Jezydów, mordowało mężczyzn i stare kobiety, oraz uprowadzało młode i dzieci, na ratunek opuszczonym przez Peszmergę Barzaniego Jezydom ruszyły inne kurdyjskie siły.[27] Z górskich baz na pograniczu turecko-irackim oddziały HPG i YJA-STAR (Hêzên Parastina Gel‎ – Ludowe Jednostki Obrony i Yekîneyên Jinên Azad ên Star – Siły Wolnych Kobiet, męskie i kobiece oddziały PKK, Partiya Karkerên Kurdistanê – Partii Pracujących Kurdystanu). Z terytorium Rożawy przez syryjską granicę YPG i YPJ (Yekîneyên Parastina Gel – Powszechne Jednostki Obrony i Yekîneyên Parastina Jin – Kobiece Jednostki Obrony, męskie i kobiece oddziały PYD, Partiya Yekîtiya Demokrat – Partii Unii Demokratycznej). Siły te łączy wyznawana przez nie ideologia – demokratyczny konfederalizm. Jest to koncept polityczny stworzony przez Abdullaha Ocalana, więzionego w Turcji lidera PKK, po tym jak odrzucił on wyznawany wcześniej marksizm. Opiera się na samorządzie i demokracji bezpośredniej, oraz zakłada budowę społeczeństwa obywatelskiego w ramach istniejących struktur państwowych, zamiast walki o niezależne państwo kurdyjskie.

tumblr_nhptfiMkYy1syt544o1_1280
Partyzanci PKK ratują Jezydów.

Kurdyjskie siły demokratycznego konfederalizmu utworzyły korytarz łączący góry Szengal, w których schronili się Jezydzi, z terytorium Rożawy. Korytarzem tym ewakuowano jezydzkich uchodźców.[28] Wg ONZ ocalono w ten sposób 55 tysięcy osób.[29] Wsparcia z powietrza dostarczyło lotnictwo koalicji i Iraku zrzucając zaopatrzenie dla uciekinierów i atakując terrorystów Daesh.

Fréderike Geerdink, holenderska dziennikarka, która odwiedziła Szengal w 2017 roku i rozmawiała z ciągle jeszcze obecnymi w regionie bojownikami PPK, pisze, że paradoksalnie to oni, którzy ocalili Jezydów mają poczucie winy. „To, co wydarzyło się w 2014 roku jest naszą winą. Przyjechaliśmy za późno” mówi jeden z nich.[30]

Od razu ocalaniści przystąpili też do szkolenia sił samoobrony Jezydów. Powstały Yekîneyên Berxwedana Şengalê – Oddziały Oporu Szengal, oraz Yekîneyên Jinên Şengalê – Kobiece Oddziały Szengal, początkowo występujące jako YPJ- Şengalê.  Następnie, już wspólnie z Peszmergą wyzwolono większą część regionu. Niestety nie cały, południowy skrawek Szengal pozostał w rękach Daesh do 2017 roku. Wynikało to z polityki Barzaniego, zaś same siły ocalanistyczne w Iraku były zbyt słabe.

11053423_1875956372628917_8097426617292151151_n
Partyzanci PKK ratują Jezydów.

Wytworzyła się sytuacja w której część Szengal kontrolowały siły jezydzkie (aczkolwiek trzeba zaznaczyć, że w ich szeregach są również przedstawiciele miejscowej ludności arabskiej[31]) wspierane przez PKK i Rożawę (głównie w roli instruktorów), a część Peszmerga Barzaniego. Dodatkowo funkcjonowała też milicja Hêza Parastina Êzîdxanê (Siły Obrony Jezidanu, kraju Jezydów) dowodzona przez Haydara Shesho, która początkowo współdziałała z YBS/YJS, a następnie Peszmergą. Sam Haydar to Jezyda z Niemiec, który powrócił do rodzinnego kraju po ataku Daesh.

Na terenach kontrolowanych przez YBS/YJS zawiązało się 14 stycznia 2015 roku Zgromadzenie Konstytucyjne Szengal. 30 maja 2017 roku Zgromadzenie przekształciło się w Demokratyczne Zgromadzenie Autonomiczne Szengal, które liczy 101 osób.[32] W sierpniu tegoż roku Zgromadzenie ogłosiło autonomię Szengal w ramach Iraku, oraz przedstawiło „mapę drogową” jej realizacji.[33]

Jezydzki samorząd i wpływy idei Ocalana (nawet ograniczone przez dość konserwatywny charakter jezydzkiej społeczności) nie były po myśli rządzącej w Kurdyjskim Regionie Autonomicznym oligarchii klanowej. Reakcją była blokada gospodarcza,[34] oraz utrudnianie funkcjonowania jezydzkich organizacji humanitarnych takich jak Yazda, największa organizacja pomagająca Jezydom.[35] Co ciekawe, Matthew Barber, były dyrektor wykonawczy Yazdy, który jest prawdopodobnie osobą najlepiej na Zachodzie zorientowaną w tym co się dzieje w Szengal, informował, że represje objęły też mieszkańców części Szengal kontrolowanej przez kurdyjski rząd regionalny, czy znajdujących się na jego terenie obozów uchodźców.[36]

YBS_
Jezydzcy bojownicy wyszkoleni przez PKK i YPG/YPJ. Na pierwszym planie flaga YBS.

Sytuacja eskalowała 3 marca, kiedy to o godzinie 6.30 czasu miejscowego siły podległe Barzaniemu zaatakowały posterunek YBS/YJS w miejscowości Khanesor (Xanasor) na północ od gór Szengal. W ataku użyte zostały oddziały tzw. Roj Peszmergi, oraz Zêrevan (żandarmeria). Roj Peszmerga (Peszmerga Rożawy) to formacja podporządkowana ENKS ( Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê), koalicji kanapowych partyjek z Rożawy przeciwnych zachodzącej tam rewolucji społecznej i utrzymywanych przez Barzaniego. Atak nastąpił tuż po wizycie Barzaniego w Turcji w dniach 26-27 lutego. Nic dziwnego więc, że przypisano go tureckiej inspiracji. Barzani, mimo antykurdyjskiej polityki Turcji utrzymuje z tym krajem tak bliskie stosunki, że bywa oskarżany o bycie marionetką Ankary. Opisywany atak z turecką inspiracją powiązała także turecka telewizja.[37]

Atak został odparty, obie strony poniosły straty. Raniona została dziennikarka Nûjiyan Erhan. Według Yekîtiya Ragihandina Demokratik (Unia Prasy Demokratycznej) siły KDP strzelały do niej celowo, chcąc pozbyć się niezależnego świadka.[38] Pozbyli się. Nûjiyan zmarła z ran 22 marca. W międzyczasie, 14 marca, także w rejonie Khanesor, siły Barzaniego otworzyły ogień do pokojowej manifestacji jezydzkich cywili protestujących przeciwko ich obecności. Jedna osoba została zabita, a kilkanaście ranionych.[39]

ANF Images
Ojciec i córka w szeregach YBS i YJS.

Napięta sytuacja utrzymywała się aż do wyparcia Peszmergi z Szengal przez siły irackie. Między innymi 17 marca Roj Peszmerga aresztowała Saliha Adee Khateeba. Salih reprezentuje organizację o nazwie „Dom Jezydów”, która promuje samoidentyfikację Jezydów jako właśnie Jezydów, a nie Kurdów wyznania jezydzkiego. Nie ma natomiast żadnych powiązań, nawet ideowych z PKK, podczas gdy propaganda KDP starała się konflikt w regionie przedstawi właśnie jako konflikt z PKK, a nie próbę wzięcia „za twarz” mniejszości.[40]

Swoje „3 grosze” dołożyła też Turcja. W nocy z 24 na 25 kwietnia jej lotnictwo dokonało nalotów na Szengal i Rożawę. W Szengal celem były wioski Amud i Qesrê. Zniszczono między innymi siedzibę stacji radiowej ÇIRA FM[41] i cywilną klinikę.[42] Wśród ofiar był 13-letni Sufian Jassem. Jego matka została uprowadzona przez Daesh. Jego ojciec i starszy brat od sierpnia 2014 bronili jazydzkiej społeczności w szeregach YBS.[43] W Rożawie celem było między innymi chrześcijańskie miasto Derik.[44] Data, którą wybrano na nalot jest bardzo wymowna. Noc z 24 na 25 kwietnia 1915 roku uznaje się za początek tureckiego ludobójstwa Ormian, 24 kwietnia jest międzynarodowym dniem pamięci o tej zbrodni.

C-bepJZWAAANtW8
Pogrzeb 13-latka zamordowanego przez tureckie lotnictwo.

W maju 2017 roku w regionie pojawił się nowy gracz. Hashd al-Sha’bi, znane też pod skrótem angielskiej nazwy Popular Mobilization Units – PMU. Są to irackie, głównie szyickie (szkolone przez irańską Gwardię Strażników Rewolucji Islamskiej), ale także sunnickie, chrześcijańskie i jezydzkie[45] milicje. Przystąpiły one do odbijania z rak Daesh linii jezydzkich miasteczek na południe od miasta Szengal.

Jak już wspomniałem ten teren nie został wyzwolony podczas poprzednich operacji. Jezydzkie YBS/YJS nie miało dość sił na samodzielną akcję, a Barzani prawdopodobnie obawiał się przejęcia ich części przez siły ocalanowskie, więc wolał nic nie robić.

Wraz z wyzwoleniem Mosulu dostęp do tych terenów zyskały oddziały Hashdu. 12 maja Hashd, w tym wchodzący w jego skład jezydzki batalion Lalish rozpoczął operację ich wyzwolenia. Do końca maja udało im się oczyścić cały obszar. W operacji wzięły też udział oddziały YBS/YJS, aczkolwiek współpraca z Hashdem nie układała się najlepiej. Hashd zablokował wejście YBS/YJS do miejscowości Siba, gdzie toczono wspólne walki. Jak się okazało szyickie dowództwo miało problem z kobiecymi oddziałami YJS: „Szariat zabrania”.[46]

21323239929_604ed992fb_b
Jezydki z YJS.

Gorzej wyglądały stosunki z Peszmergą. W jej szeregach służyli też Jezydzi. Niekoniecznie z miłości do kurdyjskiego rządu regionalnego, ale dlatego, że, wskutek jego działań, było to jedno z nielicznych zajęć przynoszących dochód. Fakt, że do operacji przeciwko ocalanistom KDP użyła sił zewnętrznych wymownie świadczy jak niska była lojalność jezydzkich peszmergów wobec władz autonomii. Kiedy Hashd zaczął wypierać Daesh z jezydzkich osad południowego Szengalu, Jezydzi służący w Peszmerdze zaczęli się domagać zgody na wzięcie udziału w walce. Nie dostali jej, wiec zaczęli dezerterować. 15 maja cały jezydzki oddział pod dowództwem Naifa Jasso przeszedł do Hashdu.[47] Na jego podstawie stworzono drugi jezydzki batalion – batalion Kocho. Kocho to jezydzka wioska w której Daesh dokonała prawdopodobnie największej masakry. Nafif, podobnie jak wielu jego podkomendnych pochodził z Kocho. Miejscowość ta została wyzwolona 25 maja. KDP odpowiedziała represjami wobec rodzin dezerterów.[48]

22 września doszło do jedynego starcia między YBS/YBJ a Hashdem. Napastnikami byli szyici z „Brygady Imama Alego”, którzy usiłowali zająć węzeł drogowy pod kontrolą sił jezydzkich. Zostali odparci, trzech bojowników Hashdu i i jeden YBS nie żyją. Przy czym poległy bojownik YBS nie był Jezydą, ale Arabem. Prawdopodobnie z plemienia Szammar. Hashd ogłosił, że starcie było nieporozumieniem. Do dalszych konfliktów nie doszło.[49]

wrzes 2017
Sytuacja w Szengal we wrześniu 2017 r.

Trzy dni później odbyło się referendum niepodległościowe w „irackim” Kurdystanie. Demokratyczne Zgromadzenie Autonomiczne Szengal wezwało Jezydów do bojkotu uzasadniając go licznymi przypadkami konfiskaty przez władze dokumentów tożsamości Jezydów w celu oddawania głosów za nich.[50] W konsekwencji referendum tereny sporne, w tym Szengal zostały przejęte przez Hashd wspierany przez regularną armię iracką. Peszmerga wycofała się bez walki. Dla mieszkańców większości z przejętych terenów była to autentyczna tragedia. Zwłaszcza, że w niektórych miejscach dochodziło do aktów przemocy ze strony Hashdu. W Szengal wyglądało to inaczej. Nie dlatego żeby Jezydzi byli jakimiś wielkimi irackimi lojalistami, ale na skutek polityki władz autonomii ze szczególnym uwzględnieniem partii KDP. Polityki, której ofiarami byli nie tylko Jezydzi, ale także inne mniejszości.[51] Oddziały YBS/YJS utrzymały swoje pozycje, a nawet w niektórych miejscach powiększyły stan posiadania kosztem wycofujących się peszmergów.

Przenieśmy się teraz do Syrii. Przed wybuchem syryjskiej wojny domowej mieszkało w tym kraju 45-50 tysięcy Jezydów, z czego 25 tysięcy w kantonie Efrin,[52] który stal się ostatnio celem agresji ze strony Turcji i pozostających na jej żołdzie formacji dżihadystycznych. O okolicznościach tej agresji już pisałem -> tutaj. Przypomnę tylko, że uchodźcy jezydzcy, którzy schronili się w Turcji byli tam ofiarami licznych szykan. Jazydzi byli początkowo wspierani przez regionalne samorządy powiązane z prokurdyjską partią DBP (Demokratik Bölgeler Partisi – Partia Demokratycznych Regionów). Na przełomie 2016 i 2017 roku zostali przymusowo przeniesieni do rządowych obozów dla uchodźców, gdzie są ofiarami prześladowań ze strony administracji, a warunki pobytu określają jako „więzienne”.[53] W Turcji miał też miejsce handel uprowadzonymi Jezydkami.[54]

rakka
Bojowniczki YJS z kontyngentu walczącego w stolicy Daesh – Rakce świętujące wyzwolenie miasta. To zdjęcie kosztowało mnie miesięcznego bana na facebooko – korporacja nie lubi demokratycznych rewolucji, co innego faszystów.

Już w czerwcu 2017 roku dżihadyści na tureckim żołdzie, działający w Syrii w ramach tureckiej operacji „Tarcza Eufratu”, wypędzili z wioski Elî Qîno kilkuset Jezydów. Mieszkańcy otrzymali godzinę na opuszczenie domów, a ich majątek zrabowali utrzymywani przez Turcję dżihadyści, czyli tzw. „umiarkowani rebelianci”. Co ciekawe o sprawie poinformował ENKS, który sam jest utrzymywany przez Turcję i Barzaniego i uznawany za ich agendę.[55] Sprawę potwierdziła na swoim twitterze Nadia Murad.[56]

W Efrin jest (było) 21 wiosek Jezydów,[57] w tym Basufan (Basofan), największa osada jezydzka w Syrii (3,5 tysiąca mieszkańców), która nota bene była ostrzeliwana przez siły Tureckie w okresie poprzedzającym inwazję.[58] Feleknas Uca, jezydzka parlamentarzystka z ramienia prokurdyjskie partii HDP (Halkların Demokratik Partisi – Ludowa Partia Demokratyczna) ostrzegała, że celem dżihadystów na tureckim żołdzie biorących udział w napaści na Efrin jest między innymi kontynuowanie ludobójstwa Daesh na Jezydach.[59]

Te obawy się potwierdziły po zajęciu jezydzkich wiosek.  W Qibar, gdzie część jezydzkich mieszkańców zdołało uciec, dżihadyści przepytywali pozostałych mieszkańców, muzułmanów o to gdzie są Jezydzi, uprzednio odpytując ich z zasad islamu, żeby sprawdzić, czy sami nimi nie są. Ci, którzy odmawiali współpracy byli bici.[60] W efekcie 16 Jezydów, którzy nie opuścili miejscowości zostało uprowadzonych.[61] Podobne doniesienia są z wioski Qastel Jando.[62] Niszczone są jezydzkie świątynie.[63]

dzt_uqyxkaafj0x.jpg
Jezydzi żegnają ostatnich partyzantów PKK opuszczających Szengal.

W tym samym czasie kiedy Turcja i jej dżihadysci rozpoczęli atak na Efrin, turecki MSZ nakłaniał Irak do zgody na atak na Szengal, pod pozorem ataku na PKK.[64] Recep Erdogan, prezydent (de facto dyktator) Turcji kilkakrotnie od tego czasu powtarzał groźby pod adresem Szengal.[65]

W tych okolicznościach, aby nie dawać Turcji pretekstu, PKK postanowiło wycofać 500 swoich bojowników pozostających w Szengal jako wsparcie sił YBS/YJS.[66] Jezydzi żegnali swoich obrońców ze łzami w oczach (nie, to nie przenośnia). Turcji nie chodzi jednak o rzeczywistą obecność PKK. To tylko pretekst dla atakowania ruchu demokratycznego konfederalizmu. W Szengal prawdopodobnie to się nie uda, Irak odrzucił tureckie żądania.

dzyfxi7vwaebetd.jpg
Łzy w oczach jezydzkiej nastolatki podczas pożegnania partyzantów PKK, którzy ocalili Jezydów.

Tym niemniej sytuacja w tym regionie jest zła. Jest bardzo mocno zniszczony. Brakuje środków na odbudowę (tu warto wspomnieć, że pomaga w niej polska fundacja „Orla Straż”). Duża część, jeżeli nie większość Jezydów dalej przebywa w obozach dla uchodźców wewnętrznych.

Paweł Ziółkowski

Chia Madani śpiewa o czteroletnim niepełnosprawnym jezydzkim chłopcu, który pozostawiony na pustyni podczas ucieczki przed Daesh, najpierw oślepł, a potem, odnaleziony przez kurdyjskich bojowników i bojowniczki, zmarł w szpitalu w Rożawie:

 

Piosenka o oddziałach YBS i YJS (tu jeszcze pod początkową nazwą YPJ-Szengal):

Jeszcze jeden kawałek o YBS:

[1] http://geostat.ge/cms/site_images/_files/georgian/population/Census%20Release_GEO_2016.pdf , s.8-9 .

[2] http://www.kurdishstudies.pl/files/Fritillaria_Kurdica_2017_16.pdf  , s.42 .

[3] http://ksng.gugik.gov.pl/pliki/zeszyty/zeszyt_02.pdf .

[4] Dane za raportem rządu regionalnego z września 2015 roku: https://anfenglish.com/kurdistan/the-shengal-report-hidden-by-barzani-21362http://ekurd.net/kdp-peshmergas-withdrew-sinjar-2017-08-05 . W innych publikacjach można spotkać inne liczby.

[5] http://www.ezidipress.com/en/the-betrayal-of-shingal  .

[6] Lista niektórych z nich: https://anfenglish.com/features/shengal-three-years-ago-21338

[7] https://reliefweb.int/report/iraq/ocha-flash-update-iraq-crisis-significant-displacement-sinjar-no-1-3-august-2014 .

[8] https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/UNAMI%20OHCHR_Report%20Yezidi%20Survivors%20A%20Call%20for%20Justice%2012Aug2016.pdf .

[9] https://anfenglish.com/kurdistan/report-on-isis-massacre-against-Ezidis-20462 .

[10] https://www.yazda.org/wp-content/uploads/2017/06/Yazda-Report-2017_an-Uncertain-Future-for-Yazidis_A-Report-Marking-Three-Years-of-an-Ongoing-Genocide.pdf .

[11] http://ifpnews.com/exclusive/over-3000-yazidi-women-abducted-by-isis-still-missing .

[12] W styczniu 2018 roku TAJE (Ruch Wolności Jezydzkich Kobiet) podała, że Syryjskie Siły Demokratyczne wyzwoliły w północnej Syrii 500 jezydzkich kobiet i dzieci z rąk Daesh: http://en.hawarnews.org/sdf-liberated-500-yazidi-women-children-till-now .

[13] http://www.rudaw.net/english/interview/07082016 .

[14] https://michalinakupper.com/2018/01/06/sprzedal-mnie-za-80-historia-kobiet-ktore-uciekly-z-niewoli-u-isis .

[15] Także w Polsce pisano o tej jednostce, batalionie, lub nawet brygadzie „córek słońca” – „byłych niewolnic, które się mszczą” (np. https://www.tvp.info/23984089/byle-seksniewolnice-ruszyly-do-walki-z-panstwem-islamskim-jazydki-walcza-o-godnosc-i-wolnosc-dla-innych-kobiet ) . W rzeczywistości jednostka ta w sile kompanii została sformowana w ramach Peszmergi, dziewczyny, które do niej trafiły uniknęły niewoli, a do zaciągnięcia się (podobnie jak mężczyzn o czym piszę w głównym tekście) motywowała je bardziej sytuacja ekonomiczna niż chęć zemsty. Oddział ten też nigdy nie wziął udziału w walce i pełnił służbę wartowniczo-patrolową na tyłach. Spotkałem się tylko z jednym udokumentowanym przypadkiem byłej niewolnicy biorącej udział w walkach.  W jezydzkim kontyngencie biorącym udział w wyzwoleniu Rakki walczyła Hêza Şengal, która wcześniej była niewolnicą w tym mieście: https://anfenglish.com/women/from-enslavement-to-freedom-story-of-Ezidi-woman-heza-20871 , http://ekurd.net/slave-yazidi-raqqa-revenge-2017-07-19 , https://www.facebook.com/WomenLifeFreedom/videos/vb.1680017695646580/1828814797433535 .

[16] https://sethfrantzman.com/2017/07/02/western-medias-prurient-accounts-of-isis-genocide-of-yazidis-dehumanizes-them .

[17] http://www.proszynski.pl/Ostatnia_dziewczyna__O_mojej_niewoli_i_walce_z_Panstwem_Islamskim-p-35302-1-30-.html .

[18] https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/isis-yazidi-children-syria-iraq-starved-suicide-bombings-eat-in-paradise-a7729581.html , http://www.bbc.co.uk/news/resources/idt-sh/yazidi_boy_soldiers .

[19] http://kurdistantribune.com/kidnapped-yezidi-boys-forced-by-isis-to-be-suicide-bombers , http://www.foreigndesknews.com/world/middle-east/isis-using-kidnapped-yazidi-children-suicide-missions .

[20] https://www.irishtimes.com/news/world/middle-east/i-was-an-islamic-state-boy-soldier-1.3475092http://en.hawarnews.org/marwan-al-yazidi-a-child-suicide-bomber-trained-by-is .

[21] https://www.nytimes.com/2017/07/23/opinion/isis-children-european-union.html .

[22] http://pulitzercenter.org/reporting/man-helped-save-thousand-escaped-isis-slaves-iraq .

[23] http://ekurd.net/yazidi-women-treatment-germany-2017-07-05 .

[24] https://www.newsdeeply.com/womenandgirls/articles/2017/03/14/freed-isis-yazidi-women-remain-trapped-trauma .

[25] https://apnews.com/3af2849583f84580ba47fd6eb044b628/new-hope-yazidi-women-raped-and-tortured-fighters .

[26] https://www.theatlantic.com/international/archive/2017/12/how-isis-changed-the-yezidi-religion/548651 , https://www.pri.org/stories/2017-09-12/photos-yazidi-women-undergo-rebirth-ceremony-after-isis-enslavement .

[27] Polskie tłumaczenie relacji jednej z bojowniczek YPJ (w tłumaczeniu błędnie przedstawionej jako PKK) biorącej udział w akcji ratunkowej: https://www.facebook.com/notes/kurdystaninfo/wspomnienia-bojowniczki-pkk-uczestniczącej-w-operacji-ratunkowej-w-sinjar/1558941690824563 , relacja w języku angielskim bojownika HPG:  https://anfenglish.com/features/the-heroes-of-geliye-shilo-20763 .

[28] https://www.pri.org/stories/2014-08-29/if-it-wasn-t-kurdish-fighters-we-would-have-died-there .

[29] https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/UNAMI%20OHCHR_Report%20Yezidi%20Survivors%20A%20Call%20for%20Justice%2012Aug2016.pdf .

[30] https://www.byline.com/column/57/article/1580 .

[31] https://anfenglish.com/kurdistan/arabs-also-under-the-ybS-roof-in-shengal-20500 .

[32] https://anfenglish.com/features/following-genocide-shengal-reinvents-itself-anew-21099 .

[33] https://anfenglishmobile.com/freedom-of-the-press/democratic-autonomy-declared-in-shengal-21644 .

[34] https://www.hrw.org/news/2016/12/04/iraq-krg-restrictions-harm-yezidi-recovery  , http://www.ezidipress.com/en/iraqi-kurdistans-ruling-party-imposes-sanctions-on-shingal-region , https://anfenglish.com/kurdistan/shengal-construction-assembly-president-kdp-embargo-targets-ezidis-17743 .

[35] https://www.hrw.org/news/2017/01/03/kurdish-officials-shut-down-group-aiding-yezidis , http://www.rudaw.net/english/opinion/06012017 , http://ekurd.net/nadia-slams-kurdistan-yazda-2017-01-04 .

[36] http://www.nrttv.com/en/birura-details.aspx?Jimare=4855 .

[37] https://twitter.com/yirmidorttv/status/837620871149715456 .

[38] https://anfenglish.com/women/yrd-kdp-akp-deliberately-targeted-journalist-nujiyan-erhan-in-shengal-18845 .

[39] https://anfenglish.com/kurdistan/one-killed-10-wounded-in-kdp-forces-attack-on-civilians-in-shengal-18978 , https://anfenglishmobile.com/kurdistan/3-of-the-15-civilians-wounded-in-shengal-in-critical-condition-18983 , https://anfenglish.com/kurdistan/two-journalists-injured-during-akp-kdp-gangs-attack-in-shengal-18985 , http://en.hawarnews.org/one-martyr-in-khanasor-10-wounded-in-gang-attacks , http://en.hawarnews.org/kdps-mercenaries-attack-sengal-demonstration .

[40] Artykuł po niemiecku: http://www.ezidipress.com/blog/shingal-peshmerga-verhaften-ezidischen-parteivorsitzenden .

[41] https://anfenglish.com/kurdistan/turkey-conducts-airstrikes-on-rojava-and-shengal-19693 .

[42] http://www.foxnews.com/politics/2017/04/27/turkeys-bombing-yazidis-wrecks-groups-only-medical-clinic.html .

[43] https://twitter.com/ezidipress/status/857618619169210369 , artykuł po niemiecku: http://www.ezidipress.com/blog/shingal-ezidisches-kind-bei-tuerkischen-luftschlaegen-getoetet .

[44] https://www.european-syriac-union.org/news-reader/turkey-attacks-christian-town-in-syria-108.html .

[45] Skład: http://www.aymennjawad.org/2017/10/hashd-brigade-numbers-index .

[46] https://twitter.com/Matthew__Barber/status/869245027591102464 .

[47] https://anfenglish.com/kurdistan/a-group-of-Ezidi-peshmergas-leave-kdp-and-join-hashd-al-shaabi-20067 , http://www.nrttv.com/en/birura-details.aspx?Jimare=6196 .

[48] https://www.hrw.org/news/2017/07/09/kurdistan-region-iraq-yezidi-fighters-families-expelled .

[49] https://twitter.com/Matthew__Barber/staus/911296825834926080 , http://www.nrttv.com/en/Details.aspx?Jimare=16659 , https://twitter.com/EzidiPress/status/911225578363211776 .

[50] https://anfenglish.com/kurdistan/call-for-Ezidis-not-to-vote-in-independence-referendum-22328 .

[51] Raport dotyczący irackich chrześcijan: http://www.atour.com/media/files/news/assyria/20170925-Assyria-Nineveh-Erasing-Assyrians/20170925-Assyria-Nineveh-Erasing-Assyrians.pdf , https://www.hrw.org/news/2016/04/22/iraqi-kurdistan-christian-demonstration-blocked .

[52] http://kurdwatch.org/pdf/kurdwatch_yeziden_en.pdf .

[53] http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/01/turkey-refugees-trustee-comes-yazidis-leave.html , https://anfenglish.com/human-rights/Ezidi-refugees-in-midyat-living-in-prison-conditions-22603 i https://anfenglish.com/kurdistan/thousands-of-ezidis-at-afad-camp-in-midyat-treated-like-prisoners-19241

[54] http://www.listyznaszegosadu.pl/brunatna-fala/isis-sprzedaje-jazydzkie-kobiety-i-dzieci-w-turcji .

[55] https://nsnbc.me/2017/06/13/turkey-backed-rebels-kidnapped-and-displaced-hundreds-of-yezidi-kurds-knc , https://mobile.almasdarnews.com/article/syrias-yezidis-suffer-another-setback-turkish-backed-rebels .

[56] https://twitter.com/NadiaMuradBasee/status/874374254367846400 .

[57] http://theregion.org/article/12627-the-yazidis-wound-is-still-bleeding-first-the-islamic-state-now-turkey i https://www.yazda.org/afrin-developments-put-security-safety-thousands-yazidi-citizens-serious-risk .

[58] http://en.hawarnews.org/turkish-occupation-bombarded-sherawa-and-shera i http://en.hawarnews.org/turkish-attacks-against-afrin-continue .

[59] http://www.kurdistan24.net/en/news/94fdbae7-6561-444d-bad7-ac4366b9e118 .

[60] http://www.ezidipress.com/blog/zeigt-uns-die-haeuser-der-eziden-wie-von-der-tuerkei-unterstuetzte-islamisten-jagd-auf-minderheiten-in-afrin-machen .

[61] http://www.hawarnews.com/en/haber/jafar-turkey-destroyed-all-yazidi-shrines-kidnapped-16-h384.html .

[62] https://twitter.com/murad_ismael/status/972141996231024640

[63] http://www.hawarnews.com/en/haber/jafar-turkey-destroyed-all-yazidi-shrines-kidnapped-16-h384.html .

[64] Artykuł po arabsku: http://aliraqnews.com/أوغلومحادثات-عراقية-تركية-للقيام-بعم .

[65] http://www.nrttv.com/en/Details.aspx?Jimare=19358 , artykuł po turecku: https://www.gazeteduvar.com.tr/gundem/2018/03/19/erdogan-ansizin-sincara-da-girebiliriz .

[66] https://anfenglishmobile.com/kurdistan/kck-security-maintained-in-shengal-we-withdraw-the-guerrillas-25684 .

Reklamy

Skomentuj

Proszę zalogować się jedną z tych metod aby dodawać swoje komentarze:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s